Tỉnh dòng Phanxicô Việt Nam

Theo lời mời của Đức ông James Gnanapirajasam, Tổng đại diện Giáo phận Kuala Lumpur, và được Hội đồng Mục vụ Di dân Giáo phận Sài Gòn giới thiệu, tôi có dịp tham gia công tác mục vụ di dân cho anh chị em công nhân Việt Nam tại Giáo phận Kuala Lumpur trong những ngày Tết Nguyên đán. Mặc dù thời gian công tác chỉ vỏn vẹn 12 ngày, tôi cũng đã tận dụng thời gian ít ỏi để chia sẻ đời sống đức tin với anh chị em Công giáo Việt Nam đang lao động tại Malaysia, cách riêng tại Tổng giáo phận Kuala Lumpur. Tôi xin ghi lại một vài cảm nhận qua chuyến du hành ngắn ngủi này.

Đất nước Malaysia

Liên bang Malaysia gồm bán đảo Malaysia (hay Tây Malaysia) và một phần phía bắc đảo Borneo (gọi là Đông Malaysia). Dân số khoảng 26 triệu trên một diện tích tương đương với Việt Nam chúng ta, gồm 52% người thuộc sắc tộc Malay nắm ưu thế chính trị, 30% người Mã Lai gốc Hoa, 8% gốc Ấn Độ, và số còn lại thuộc các sắc dân khác, trong đó người thổ dân không thuộc sắc tộc Malay chiếm 7% và phần lớn tập trung ở Đông Malaysia.

Tây Malaysia là phần đất khá phát triển với những thành phố lớn, khu công nghiệp và trung tâm thương mại sầm uất. Chẳng hạn, Kuala Lumpur là một thành phố có rất nhiều nhà cao tầng, trong đó tháp đôi Petronas cao hơn 400 mét, là một khu liên hợp gồm văn phòng các công ty, thương mại và nhà hàng. Hệ thống giao thông rất tốt. Đường cao tốc liên bang rộng lớn, chạy xuyên qua những cánh rừng, cách xa khu dân cư, nên việc di chuyển khá thuận lợi. Riêng tại thủ đô Kuala Lumpur, có tới 6 tuyến đường tàu điện và nhiều tuyến xe bus phục vụ khoảng 1,5 triệu người dân thành phố. Phần lớn các phương tiện tham gia giao thông là xe hơi, thỉnh thoảng mới thấy xe hai bánh.

Có  nhiều cây xanh trong thành phố, cho nên không khí khá  trong lành. Các loại chim, nhất là sao đen, bay lượn thỏa thích trong thành phố mà chẳng sợ bị đánh bẫy. Dường như người dân Malaysia quý trọng thiên nhiên và có tinh thần bảo vệ môi sinh.

Giáo Hội Công Giáo Malaysia

Có  thể nói Malaysia là đất nước Hồi Giáo với 60% dân số, đâu đâu cũng có nhà thờ Hồi Giáo và mỗi ngày 5 lần, các loa phóng thanh đều rộn rã tiếng cầu kinh Hồi Giáo. Ngoài Hồi Giáo, 19% dân số theo Phật Giáo, 9% Kitô Giáo (Công giáo 3%) và 6% Hindu và khoảng 5-6% theo các tôn giáo khác.

Trong bối cảnh tôn giáo như thế, Giáo Hội Công giáo tại Malaysia là thành phần thiểu số và rất khiêm tốn. Nhiều cơ sở học đường của Giáo Hội nay đã bị quốc hữu hóa, nhưng chính phủ vẫn giữ nguyên tên trường như trước: Chẳng hạn, trường Thánh Gioan, trường Thánh Tôma...

Giáo Hội Công giáo Malaysia có khoảng 800.000 tín hữu, chia thành 3 giáo tỉnh (một giáo tỉnh thuộc Tây Malaysia, hai giáo tỉnh thuộc Đông Malaysia), mỗi giáo tỉnh gồm 3 giáo phận.

Tại giáo tỉnh Kuala Lumpur, phần lớn tín hữu Công Giáo là  người Malaysia gốc Hoa và Ấn, nên thánh lễ thường được cử hành bằng tiếng Anh, Hoa, Malay và Tamil. Do đó, một cha xứ phải biết ít là ba thứ tiếng: Anh, Hoa, Malay. Hiện nay, chương trình đào tạo linh mục giáo phận đòi hỏi linh mục tương lai phải biết ba ngôn ngữ ấy.

Vì  thiếu ơn gọi và thiếu linh mục làm công tác mục vụ và truyền giáo (chẳng hạn giáo phận Kuala Lumpur chỉ có 32 linh mục triều và 17 linh mục dòng phục vụ khoảng 100.000 giáo dân), cho nên chính người giáo dân đảm trách công tác quản trị giáo xứ, kể cả mặt tài chánh. Theo người viết quan sát, thì đời sống đạo của người tín hữu tương đối sống động. Chẳng hạn, trong ba thánh lễ ngày Chúa Nhật tại nhà thờ chánh tòa, số giáo dân tham dự thánh lễ đầy nhà thờ rộng lớn, và tham dự tích cực. Các lớp giáo lý cũng được tổ chức trong ngày Chúa Nhật. Ngoài ra cũng có các nhóm "Lectio divina" tham dự chương trình Một Trăm Tuần  Đọc Lời Chúa, Legio Mariae, Phong trào Canh tân Đoàn sủng...

Hiện nay, Tổng giám mục Murphy Nicolas Xavier Pakiam, là chủ chăn giáo phận Kuala Lumpur và cũng là chủ tịch Liên Hội đồng Giám mục Malaysia, Singapore và Brunei. Ngoài những công tác trực tiếp đối với đoàn chiên do người chăm sóc, người cũng quan tâm đến đời sống đức tin của anh chị em Công Giáo ngoại quốc.

Đời sống xã hội và đời sống đức tin của anh chị em công nhân Công giáo Việt Nam tại Malaysia

Theo nguồn tin của http://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia, nước Malaysia đón nhận khoảng 10-20% công nhân là người nước ngoài, phần lớn từ Indonesia, Myanmar, Việt Nam, Bangladesh, Nepal. Theo ông Nguyễn Hồng Thao, Đại sứ Việt nam tại Malaysia, hiện nay có khoảng 66.000 công nhân Việt Nam (43.000 người hợp pháp) làm việc tại Malaysia.1 Nhưng theo Liên đoàn Lao động Malaysia, thì số công nhân Việt Nam đang lao động tại đất nước này có thể lên tới 75.000 người. Nếu tín hữu Công Giáo chiếm 10% dân số Việt Nam, thì ước chừng có khoảng từ 6.000 - 7.000 người Công Giáo Việt Nam đang làm việc tại đây và cần trợ giúp mục vụ.

Hiện nay có một linh mục Việt Nam, Dòng Tên thuộc Tỉnh Dòng Úc, đang làm mục vụ cho anh chị em Công giáo Việt Nam tại giáo phận Johor-Bahru (miền nam của bán đảo Tây Malaysia). Hằng tuần, cha đến những nơi có người Công giáo Việt Nam, cử hành thánh lễ và ban các bí tích, nhất là bí tích giải tội.  Năm trước, Tổng giáo phận Kuala Lumpur cũng xin được một cha Dòng Ngôi Lời đến làm mục vụ cho công nhân Công giáo Việt Nam đang sống trong giáo phận, nhưng nay đã trở về Việt Nam. Vì thế, trong dịp lễ Giáng Sinh vừa qua, theo lời yêu cầu của Đức ông James Gnanapirajasam, Ủy ban Mục vụ Di dân Giáo phận Sài Gòn đã cử hai linh mục Việt Nam sang Malaysia làm công tác mục vụ cho người Công giáo Việt Nam tại giáo phận Kuala Lumpur và Giáo phận Penang. Rồi dịp Tết Nguyên Đán, Ủy ban Mục lại cử hai linh mục khác tiếp tục công tác mục vụ di dân, một thuộc Dòng Đức Mẹ Đồng Công và một thuộc Dòng Phanxicô. Theo lời Đức ông James, công nhân Công Giáo Việt Nam rất cần của ăn thiêng liêng để có thể sống đức tin trong một môi trường xã hội và văn hóa khá xa lạ với họ.

Trong bối cảnh đó, tôi có dịp thăm viếng nơi ăn ở của một sống anh chị em Công giáo Việt Nam đang lao động tại Malaysia, dâng thánh lễ trong ba ngày Tết, ban bí tích hòa giải, giúp họ tĩnh tâm và lắng nghe tâm tư tình cảm của họ. Tôi xin ghi lại một vài cảm nhận đã trải nghiệm trong những ngày qua.

Đời sống xã hội khó khăn

Trước khi lên đường sang Malaysia, cha Giuse Nam (Dòng Đức Mẹ Đồng Công) và tôi đến chào thăm Đức hồng y Gioan Baotixita, và được người cho biết anh chị em công nhân Việt Nam làm việc tại Malaysia mắc ba khuyết tật: Mù, câm và điếc. Vì không biết đọc, biết nói và không nghe được tiếng Anh hay tiếng Mã Lai, nên họ rất bị hạn chế trong việc giao tiếp. Kể cả trong công việc, họ cũng chịu nhiều thiệt thòi mà không biết. Do đó, họ cảm thấy tự ti mặc cảm, khép kín và tự cô lập. Nơi nào có đông người Việt, họ thường quanh quẩn với nhau mà không thể hòa nhập với xã hội bên ngoài. Như vậy, chưa kể đến kỹ năng giao tiếp, người công nhân (nhất là những người mới qua) thiếu ngay cả điều kiện tối thiểu là ngôn ngữ. Còn những người đã làm việc tại Malaysia từ một đến hai năm thì có thể giao tiếp hằng ngày bằng tiếng Mã Lai.

Kể  lại thời gian mới qua, anh Tâm, một giáo dân thuộc giáo xứ Vĩnh Linh, Giáo phận Nha Trang tâm sự: "Trong mấy tháng đầu, tôi cảm thây cô đơn, lạc lõng và bị bỏ rơi. Tôi muốn đến nhà thờ, nhưng không sao tìm thấy được. Mãi cho đến khi một anh bạn Công Giáo người Indonesia dẫn tôi đến nhà thờ Công Giáo và tham dự thánh lễ bằng tiếng Anh. Tuy không hiểu, nhưng tôi cũng đoán biết được những gì diễn ra trên bàn thờ. Tôi cảm thấy ấm lòng."

Đời sống vật chất cũng không mấy sáng sủa. Phần lớn sống trong những dãy nhà tiền chế chật chội được dựng lên sát nơi làm việc. Mọi sinh hoạt đều giới hạn trong khoảng 20m2 dành cho 6-10 người. Ngoài ra, các công ty đều kiểm soát việc đi lại của công nhân một cách chặt chẽ, và thu giữ hộ chiếu vì sợ công nhân bỏ sở đi làm nơi khác.

Theo hợp đồng lao động, công nhân chỉ làm việc 8 giờ mỗi ngày, nhưng phần lớn đều làm tăng ca, tức 16 giờ/ ngày, hay làm thêm một công việc khác. Điều đó cũng dễ hiểu, bởi vì trong ba năm ở tại Malaysia, họ chỉ có mục đích duy nhất là làm việc, bù lại số vốn đã bỏ ra (khoảng 24 triệu) và kiếm tiền nuôi sống gia đình. Do vậy, họ không có thời giờ nghỉ ngơi và cũng không mấy quan tâm đến đời sống tôn giáo.

Một công nhân Việt Nam nói rằng: Công ty anh không có ngày nghỉ, nhưng luôn luôn có việc cho công nhân; muốn nghỉ  thì phải xin phép.

Rõ  ràng là không có ai đứng ra bênh vực cho quyền lợi của công nhân, khi họ bị khai thác quá mức. Trong khi đó, những Công ty Xuất khẩu Lao động không hề quan tâm và cũng không biết rõ đời sống lao động của họ. Theo nhận định của một linh mục đang làm công tác mục vụ di dân, thì viễn cảnh của công nhân Việt Nam đang lao động tại Malaysia không mấy sáng sủa. Những công ty môi giới tại Việt Nam thường ký một hợp đồng tương đối "dễ thở" với công nhân, nhưng khi bắt đầu làm việc, các công nhân Việt Nam phải ký với công ty địa phương một hợp đồng "bất lợi" khác mà họ không thể từ chối, vì đã ném lao thì phải theo lao. Trong nhiều trường hợp, công nhân Việt Nam bị đối xử khắc nghiệt, nhân quyền không được tôn trọng. Nếu vì thế mà rời bỏ công ty, họ trở thành công nhân bất hợp pháp, vì không có giấy tờ tùy thân và phải đối diện với nhiều nguy hiểm, kể cả sách nhiễu và tù tội. Vì thiếu thông tin chính xác và thiếu suy nghĩ chín chắn, một số thanh niên nam nữ đã rơi vào hoản cảnh dở khóc dở cười, tiến thoái lương nan và sống lây lất chờ đến khi mãn hợp đồng.

Chính vì thế mà trong những ngày đầu khi mới bước chân đến Malaysia, một công nhân ngoại giáo đã gặp khủng hoảng và căng thẳng trầm trọng. Rất may là anh đã gặp được sự nâng đỡ của những người bạn Công Giáo, và sau đó, anh tiếp tục sinh hoạt với anh chị em Công Giáo.

Anh Hành, một giáo dân gốc Quảng Bình, cũng đã từng rơi vào hoàn cảnh như thế. Nhiều lần anh có ý định bỏ cuộc, bất chấp số tiền khá lớn mà mình đã bỏ ra để được đi xuất khẩu lao động.

Đời sống đức tin thiếu thốn

Trong hoàn cảnh như vậy, nếu không có người người kêu gọi và thúc giục, tìm kiếm và quy tụ, thì không mấy người Công Giáo Việt Nam lao động tại Malaysia quan tâm đến việc lãnh nhận các bí tích, nhất là bí tích Thánh Thể.

Ý thức trách nhiệm chăm sóc mục vụ cho những người Công Giáo hiện diện trong lãnh thổ của mình, Tổng giáo phận Kuala Lumpur đã xin Giáo Hội Công Giáo Việt Nam cộng tác mà chăm lo đời sống đức tin của những công nhân Công Giáo Việt Nam. Hiện nay, ngoài cha Phêrô Trần Văn Trợ, SJ, đang chăm sóc mục vụ cho công nhân tại giáo phận Johor-Bahru, còn có Chị Anna Phan Thị Lệ và Terêxa Hồng Lý, FMM, đang đồng hành với anh chị em công nhân Công Giáo tại giáo phận Kuala Lumpur. Hai chị đã hy sinh nhiều thời giờ để tìm kiếm, quy tụ, tổ chức công nhân Công Giáo thành từng nhóm, để nâng đỡ nhau trong đời sống đức tin. Chị Anna Lệ cho biết hiện nay hai chị đã quy tụ được 5 nhóm công nhân Công Giáo Việt Nam tại những khu vực khác nhau: Giáo xứ Chính tòa thánh Gioan, Giáo xứ Thánh Gia thuộc bang Kajang, Giáo xứ Đức Mẹ Lộ Đức thuộc bang Klang, Giáo xứ thánh Têrêxa thuộc bang Nilai và Giáo xứ thánh Tôma thuộc bang Kuantan. Tôi đã có dịp đến dâng lễ với 4 trong số 5 nhóm này, mỗi nhóm trên dưới 20 anh chị em.

Ngoài ra, chị Anna Lệ còn cộng tác với Văn phòng Phát triển Nhân sinh để trợ giúp anh chị em công nhân  nước ngoài bị đối xử bất công.

Tại giáo phận Penang, phía Bắc bán đảo Tây Malaysia, cũng có một cộng đồng công nhân Công Giáo Việt Nam. Trong dịp Tết Nguyên Đán, nhân dịp cha Giuse Nam, Dòng Đồng Công, đến làm công tác mục vụ tại đây, có khoảng 100 anh chị em quy tụ lại với nhau, cùng nhau dâng lễ Minh Niên, sinh hoạt mừng Tết Nguyên Đán và trao đổi về đời sống đức tin của anh chị em Công Giáo Việt Nam tại giáo phận Penang. Trong dịp này, anh chị em chính thức thành lập "Cộng đoàn Đức Mẹ La Vang" quy tụ các tín hữu Công Giáo Việt Nam đang sống trong giáo phận Penang và bầu chọn "Ban mục Vụ Cộng Đoàn."

Tuy nhiên, việc tổ chức cũng gặp không ít khó khăn, bởi vì số công nhân Công Giáo Việt Nam biến động, tùy theo hợp đồng lao động và sự điều động của công ty chủ quản. Có những anh chị em rất tích cực với nhóm, nhưng sau ba năm cũng phải trở về Việt Nam.

Đàng khác, đời sống luân lý "phức tạp" cũng là một lý do khiến nhiều người bê trễ trong việc thực hành đời sống đức tin. Vì xa nhà và cô đơn, cũng như thiếu sự nâng đỡ của cộng đoàn đức tin, các công nhân nam nữ dễ dàng tìm đến với nhau, và nhiều khi vượt quá giới hạn của tình bạn.

Kết luận

Quả  thực là những công nhân Công Giáo Việt Nam tại Malaysia đang gặp nhiều khó khăn và thách đố trong đời sống xã hội và đời sống đức tin. Do nhiều lý do khách quan và chủ quan, họ chưa thể sống đức tin của mình một cách xác tín và trưởng thành, nhất là khi họ sống giữa một nền xã hội - văn hóa – tôn giáo mà họ chưa bao giờ có một ý niệm gì. Họ đang cần sự trợ giúp của Giáo Hội để có thể thực hành đời sống đức tin của mình. Mục vụ di dân quả là một thách đố cho Giáo Hội Malaysia lẫn Giáo Hội Việt Nam.

Antôn Nguyễn Ngọc kính, OFM