Tỉnh dòng Phanxicô Việt Nam

- Đó không phải là số lượng các thừa sai. Những anh em Phan sinh hoạt động tại Việt Nam không vượt quá con số 100; trong đó số anh em Tây Ban Nha chiếm khoảng ba phần tư. So với các thừa sai Dòng Tên, Dòng Đaminh và nhất là với số lượng đông đảo các thừa sai MEP thì anh em Phan sinh chỉ là thiểu số.

- Đó không phải là sự thánh thiện được Giáo Hội chính thức công nhận qua việc phong thánh. Trong danh sách 117 Thánh Tử vì đạo tại Việt Nam không có tên một anh em Phan sinh nào; mặc dù ít nhất đã có tám anh em chết vì đức tin. Trong số đó, vị đầu tiên phải kể đến là cha Juan Simon (hy sinh năm 1704 tại Đàng Ngoài) và vị cuối cùng là cha Odorico da Collodi (hy sinh năm 1834 tại Đàng Trong). Dòng Tên cũng có một số thừa sai chết vì đạo tại Việt Nam, nhưng chưa vị nào được phong thánh. Đến như Dòng Mến Thánh Giá đã đồng hành với Giáo Hội Việt Nam từ năm 1670 xuyên qua bao thăng trầm, thử thách, và đã có hằng trăm chị em bị giết vì đạo, trong số đó có những người có tên tuổi, hồ sơ rõ ràng, nhưng cũng chưa ai được phong thánh.

- Đó cũng không phải là quyền tài phán. Các Đại diện Tông toà với tước vị giám mục hầu hết đều thuộc về Hội MEP của Pháp, và Tỉnh dòng Đaminh Tây Ban Nha ở Philippin. Dòng Bacnabít và Dòng Âu tinh Italia đều có mỗi Dòng một vị Giám mục Đại diện Tông toà ở Đông Đàng Ngoài. Chỉ một linh mục Phan sinh gốc Đức được chỉ định làm Phó Đại diện Tông Toà hoặc Giám mục phó. Nhưng ngài chỉ thi hành chức vụ của mình trong vòng bốn tháng. Cũng như Dòng Tên, Dòng Phan sinh không có Đại diện Tông toà vì cả hai đều không được Toà Thánh giao cho nhiệm vụ cai quản những địa phận Đại diện Tông toà, mà chỉ coi sóc các tín hữu tại những vùng truyền giáo được đặt dưới quyền tài phán của những Giám mục Đại diện Tông toà không thuộc Dòng Tên hay Dòng Anh em hèn mọn. Nhưng trong khi các thừa sai Dòng Tên có công khai sáng những giáo đoàn đầu tiên ở Đàng Trong và Đàng Ngoài, thì anh em Phan sinh Tây Ban Nha, với nhân vật xuất chúng là cha José Garcia, lại có công thành lập những giáo đoàn đầu tiên ở vùng Saigon và lưu vực sông Mêkông, là những miền đất mới được sáp nhập vào vương quốc Đàng Trong.

- Anh em Phan sinh cũng không đóng góp gì đặc biệt cho đời sống văn hoá của Việt Nam. Trong khi đó, các thừa sai Dòng Tên, hầu hết là những nhà trí thức, đã có công lớn trong việc sáng tạo và phổ biến một hệ thống chữ viết mới theo bảng mẫu tự La tinh, “chữ Quốc ngữ”, một công cụ văn hoá cực kỳ quý giá đối với dân tộc Việt Nam. Còn các thừa sai Pháp, như Đức Cha Pigneaux de Béhaine (Bá Đa Lộc) và Đức Cha Taberd (Từ), đã có những đóng góp đáng kể nhằm hoàn thiện hệ thống chữ Quốc ngữ này.

- Nhưng yếu tố làm nên vinh quang của anh em Phan sinh trong lịch sử truyền giáo của mình tại Việt Nam chính là những dấu ấn mọn hèn đặc thù theo gương mẫu và giáo huấn của Thánh Phanxicô, người anh em hèn mọn đầu tiên. Vâng, quả thật là đã có những căng thẳng và tranh cãi trong thời gian 250 năm đó, mà nguyên nhân chủ yếu là những khác biệt về quốc tịch, về những định chế riêng của mỗi hội dòng và về phương pháp truyền giáo. Nhưng những anh em hèn mọn có dính líu vào vụ việc, đã đến cầu cứu với vị Hồng y Bảo trợ Dòng và với Toà Thánh. Và các anh em ấy đã luôn luôn tuân phục quyền bính của Giáo Hội. Cách họ ứng xử như thế cũng đã được soi sáng và thúc đẩy bởi tinh thần của đấng sáng lập. Nguồn vinh quang đích thực của các thừa sai Phan sinh chính là sự thánh thiện âm thầm kín đáo, xây trên tình yêu mãnh liệt dành cho Thiên Chúa và các linh hồn cần được cứu rỗi. Điển hình như trường hợp một Juan Simon hoặc một Odorico da Collodi đã hiến dâng mạng sống mình làm hy lễ; và một José Garcia đã trở nên tất cả cho mọi người di dân trên đường lữ hành tìm kiếm một miền đất mới để định cư ở lưu vực sông Mêkông. Những dấu ấn mọn hèn mà các thừa sai Phan sinh thuộc nhiều quốc tịch và nhiều thế hệ khác nhau đã để lại ở Đàng Ngoài và Đàng Trong, làm nên hạt giống Phan sinh ủ kín trong lòng đất Mẹ Việt Nam qua nhiều năm tháng, chờ thời điểm Quan Phòng để nẩy mầm…

Phi Khanh Vương Đình Khởi, ofm