Tỉnh dòng Phanxicô Việt Nam

Năm 2009 cha Carlo Paolazzi đã xuất bản một ấn bản phê bình về “Tác phẩm của Thánh Phan-xi-cô Át-xi-di”, theo yêu cầu của Cha Tổng Phục-vụ José Rodriguez Carballo, nhân dịp kỷ niệm 800 năm thành lập Dòng Anh Em Hèn Mọn  (1209-2009). Xin giới thiệu với anh, chị, em trong đại gia đình Phan-sinh đôi điều về ấn bản phê bình mới này, nhất là nêu ra những khác biệt quan trọng với ấn bản của cha Kajetan Esser [1] .

I. Đầu đề

Ấn bản của cha Carlo Paolazzi  mang đầu đề là “Francisci Assisiensis SCRIPTA” (Các văn phẩm của Thánh Phan-xi-cô).

Cha C. Paolazzi nhấn mạnh đây là những bản văn viết, vì thế lấy đầu đề là “Scripta”. Tác giả  cho rằng đầu đề “Opuscula” áp dụng cho các bản văn viết của Thánh Phan-xi-cô thì không thích hợp, vì các tác phẩm của Thánh Phan-xi-cô quá khác biệt nhau về thể văn, nội dung và độ vắn, dài.

Về điểm này thì chúng tôi không hoàn toàn đồng ý với tác giả , vì “Scripta” quả thực chỉ nhắm tới những bản văn viết. Trong thực tế nhiều điều từ Thánh Phan-xi-cô nay được viết ra đó, nhưng trước hết là những câu nói (ví dụ: Các Huấn ngôn) hay các lời kinh (ví dụ : Kinh Vượt Qua…) và  lời ca (ví dụ: Bài ca Anh Mặt trời). Chúng tôi thiển nghĩ đầu đề cổ truyền “Opuscula” (các tiểu tác, các tiểu phẩm) bao gồm được nhiều hình thái văn chương hơn là “Scripta”.

II. Cách sắp xếp

Quyển “Sripta” dày 504 trang (24cmx 17cm): trang bên trái in bản văn La-ngữ, còn trang bên phải là bản dịch tiếng Ý của tác giả.

Các bản văn (vẫn được viết tắt theo kiểu của Cha Kajetan Esser) không còn được sắp xếp theo vần A,B,C…[2], nhưng được xếp theo các  phần như sau:

- Kinh nguyện;

- Các Thư;

- Các bản luật và các lời khuyên bảo: gồm các bản luật, các Huấn ngôn, Di-chúc v.v.;

- Phụ trương: phần này tương ứng với Chương XXVIII trong ấn phẩm của cha K.Esser (Opuscula dictata), nhưng được chia ra thành 2 mục nhỏ:

            1. Những điều thánh Phan-xi-cô đã nói (Detti);

            2. Các thư đã bị mất hoặc khả nghi (Epistole perdute o dubie).

Trong mỗi phần, tác giả lại trình bày các văn phẩm theo thứ tự thời gian. 

III. Nội dung

Năm 1978, khi cha K.Esser xuất bản quyển “Opuscula Sancti Francisci Assisiensis” (Tác phẩm của Thánh Phan-xi-cô Át-xi-di), thì người ta thấy ngay những đóng góp rất quan trọng của ấn bản phê bình này so với hai ấn bản phê bình ra đời năm 1904 của cha Leonhard Lemmens[3]  và của giáo sư Heinrich Boehmer[4]. Những đóng góp ấy là:

-  thiết lập một danh sách gần như đầy đủ các chứng từ về các tác phẩm của Thánh Phan-xi-cô, được chép tay hoặc được in ấn;

-  ấn định danh sách các tác phẩm đích thực, các tác phẩm khả nghi và các tác phẩm không đích thực;

-   phát hiện một số tác phẩm đích thực của Thánh Phan-xi-cô trước đây chưa được biết tới như: “Lời mời gọi ngợi khen Thiên Chúa” (Exhortatio ad laudem Dei), bản gốc đầu tiên của Thư gửi các giáo sĩ, bản văn ngắn của Thư gửi các tín hữu; ngoài ra còn có Những đoạn văn ngắn của một bản luật không sắc chỉ khác.

-  nêu ra gần như đầy đủ các nguồn Kinh Thánh, giáo phụ và phụng vụ.

Các đóng góp này của Cha K. Esser đều được cha Carlo Paolazzi ghi nhận lại. Như vậy danh sách các tác phẩm đích thực của Thánh Phan-xi-cô vẫn được giữ nguyên như cũ.

Theo cha C. Paolazzi thì giới hạn quan trọng nhất nơi ấn bản của cha K.Esser là không thiết lập gia-phả các bản sao của các tác phẩm, vì thế người ta khó mà  biết được các dị-bản xuất hiện ở đâu và khi nào. Công trình chính yếu của cha Carlo Paolazzi là thiết lập gia phả các bản sao, để xem xét chúng lệ thuộc vào nhau như thế nào. Hậu quả là ấn bản của Cha Carlo Paolazzi và ấn bản của cha K.Esser khác nhau chủ yếu về mặt ngôn ngữ, vì trong một số trường hợp mỗi tác giả dựa trên một bản sao để cung cấp bản văn. Sau đây xin nêu vài ví dụ.

Kinh đọc trước Thánh giá (Oratio ante Crucifixum dicta) được cha K.Esser cống hiến theo 2 bản: bản La-ngữ (đặt trước) và bản tiếng Ý (đặt sau), mặc dầu ngài đã ghi trong lời dẫn nhập: “Các bản sao cho thấy lúc đầu kinh này được đọc bằng thứ tiếng bình dân (tiếng Ý)...”. Còn cha Carlo Paolazzi cho 2 bản văn bằng tiếng Ý (thực sự rất giống nhau)!

Bài Ca Anh Mặt trời cũng được cha K.Esser cống hiến theo 2 bản: bản tiếng Ý (đặt trước) và bản La-ngữ ( đặt sau), còn cha Carlo Paolazzi chỉ cống hiến bản tiếng Ý. Nếu so sánh bản tiếng Ý của cha K.Esser và bản tiếng Ý của cha Carlo Paolazzi , thì chúng ta chỉ thấy một số chi tiết khác nhau nơi cách viết tiếng Ý thời xưa, ví dụ:

- K.Esser: Laudato sie, mi signore, cun tucte le tue creature;

- C.Paolazzi: Laudato sie, mi Signore, cum tutte le Tue creature.

Về bản “Luật sống trong ẩn viện”, theo bản văn Của cha K.Esser, ta thường gặp kiểu nói “Isti fratres” (các anh em này), còn theo cha Carlo Paolazzi ta lại thường gặp “Illi fratres”.

Những khác biệt loại này (như ba ví dụ trên) thì không thể nhận ra được trong một bản dịch Việt ngữ.

Huấn ngôn XIII (về đức kiên nhẫn), trong ấn bản của cha K.Esser, được bắt đầu bằng câu Phúc âm: Phúc thay ai xây dựng hòa bình, vì họ sẽ được gọi là con Thiên Chúa”, nhưng trong ấn bản của cha Carlo Paolazzi thì không có câu Phúc âm này.

Trong ấn bản của cha K.Esser có một phần đã gây bàn cãi nhiều nhất cho các chuyên viên về sau, đó là chương XXVIII: Opuscula dictata (Những tác phẩm đã được đọc cho viết) [5]. Đầu đề không thích hợp, vì phần lớn các tác phẩm của Thánh Phan-xi-cô đều do người đọc cho thư ký viết, chứ không phải chỉ vài tác phẩm được nêu danh trong mục này. Đàng khác khi đề cập đến các lời nói của Thánh Phan-xi-cô thì nhiều vấn đề nảy sinh mà chưa được giải quyết:

- Các lời nói bao hàm đủ loại: các huấn ngôn, các câu đàm thoại, các lời kinh, các dụ ngôn v.v. do các tác giả của các truyện ký ghi lại;

- Các lời nói ấy đích thực là của Thánh Phan-xi-cô và đã được ghi chép lại một cách trung thực như thế, hay đó chỉ là bút pháp văn chương của các tác giả viết truyện ký? Vấn đề này rất phức tạp. Để trả lời cho những câu hỏi ấy, thì trước hết phải đánh giá tính khả tín lịch sử của từng truyện ký và  thói quen suy nghĩ và nói năng của Thánh Phan-xi-cô !

Trong mục này, cha K.Esser còn để lẫn lộn (vì tác giả vẫn theo thứ tự A,B,C…) các câu nói được cho là của Thánh Phan-xi-cô và những chứng từ về một số thư đã bị mất, nhưng được nhắc tới trong các truyện ký thời xưa.

 Vì những lý do nêu trên, cha Carlo Paolazzi đã xếp chương XXVIII của cha K.Esser vào phần Phụ-trương, xem như là không quan trọng, nhưng vẫn chia ra thành 2 mục: mục 1 gồm một số câu nói của Thánh Phan-xi-cô (Niềm vui đích thực, Di chúc Xiena [6], Lời chúc lành cho Anh Bênađô); mục 2 gồm những bức thư đã bị mất hoặc khả nghi.Trong mục 2 này, tác giả còn thêm một lá thư gửi cho Đức Hồng Y Hugolino.

Chúng ta cũng cần biết thêm rằng cha Carlo Paolazzi là một người Ý, lại vừa là một nhà ngữ học [7], nên ấn bản của ngài có cơ may cống hiến cho ta một bản văn gần với nguyên bản hơn, nhất là khi đề cập tới những kiểu nói quen thuộc của Thánh Phan-xi-cô. Nhưng về phương diện nội dung tư tưởng, thì ấn bản mới này không thêm gì mới mẻ quan trọng, so với ấn bản của cha  Kajetan Esser. Vì thế khi chưa có bản dịch Việt ngữ mới, chúng ta cũng không thiệt thòi gì, khi dùng bản dịch cũ dựa trên ấn bản của cha K.Esser để nghiên cứu linh đạo của Thánh Phan-xi-cô .

Norberto NGUYỄN VĂN KHANH,ofm

Thanh-hải ngày 8-12-2011.