Tỉnh dòng Phanxicô Việt Nam

DẪN NHẬP

Khuôn mặt và sứ điệp của thánh Phanxicô

Sống 15 ngày với thánh Phanxicô (1182-1226), điều đó phải chăng có nghĩa là nhận biết đời sống phi thường của ngài, ngây ngất trước cuộc đời ấy, từ đó rút ra một ít động lực cho cuộc sống cá nhân chúng ta? Chỉ nhìn thấy khuôn mặt hấp dẫn của ngài, chúng ta đã bị cám dỗ làm như thế rồi, khi đồng hóa khuôn mặt và sứ điệp của ngài thành một.

Trong những trang này, chúng tôi đứng ở một phía khác: thánh Phanxicô đã để lại một sứ điệp khác với con người của ngài, được ngỏ với những người cùng thời với ngài, nhưng cũng được ngỏ với những người thuộc mọi thời đại nữa. Sứ điệp này không đưa ra tấm gương cá nhân ngài, ngài vạch ra một con đường mà Phúc Âm đã đóng cột mốc và con đường ấy được đề ra cho mọi tín hữu. Lời ấy thánh Phanxicô mời gọi con người ngày nay được chứa đựng trong các Bản Văn của ngài. Vì thánh Phanxicô đã để lại những bản văn; ngài là "tác giả viết về đời sống thiêng liêng".

Nói thánh Phanxicô là tác giả viết về đời sống thiêng liêng, chắc chắn sẽ gây ngạc nhiên. Phải chăng ngài là một người ngọai hạng, không được đào tạo ở trường lớp, chỉ tạm biết đọc biết viết tiếng La tinh, ngôn ngữ "chính thức" của thời ấy?

Thế nhưng, từ con người "dốt nát và ít học" ấy, như ngài đôi lần tự nói về mình, truyền thống rất chắc chắn đã lưu giữ được khỏang ba chục bản viết độ dài khác nhau, làm thành một sưu tập hàng trăm trang. Chúng ta còn trân quí lưu giữ được hai bản văn do bàn tay ngài viết trên mấy mảnh giấy da. Nếu đem so sánh, thánh Đaminh một người sống đồng thời với ngài, dẫu là một giáo sĩ thông thái, hầu như không để lại một bản văn nào đáng giá. Tất cả các bản văn ấy, trừ hai bản (Bài ca Anh Mặt Trời và Bài ca gửi các chị em thánh Clara), đều được biên soạn theo thổ ngữ miền Ombria, được soạn lại bằng tiếng La tinh rất đơn giản, nếu không nói là sơ đẳng, đôi khi sai chính tả nữa.

Sưu tập này gồm nhiều thể loại văn chương (thi ca, luật pháp, thư từ, kinh nguyện), nhưng lại rất thống nhất về cảm hứng, về phong cách, nhất là về nội dung. Đó không phải là những đoạn văn rời rạc; đàng sau chúng, thiên hạ cảm nhận được một cá tính mạnh mẽ; với những phương tiện nghèo nàn, chúng đã nói lên được, hơn thế nữa, chúng đã gợi lên được những thực tại nền tảng làm nên đời sống của con người đón nhận Phúc Âm.

Thánh Phanxicô ý thức mạnh mẽ về tầm quan trọng của những bản văn ngài viết: ngài coi đó là "những lời của Chúa Giêsu Kitô và là những lời của Chúa Thánh Thần"; ngài thúc giục anh em đọc, ghi nhớ những lời ấy; ngài kêu gọi họ chép ra thành nhiều bản để phổ biến cho những người khác. Ngài trao sứ điệp của ngài đến những người thuộc mọi thành phần "đang có và sẽ tới", thuộc mọi thời đại và ở mọi nơi. Thế nhưng, thật lạ lùng, qua các thế hệ, thiên hạ đã không coi trọng sứ điệp được viết ra ấy đúng như nó đáng được.

Được kính cẩn lưu giữ và được sao chép, hàng trăm thủ bản giữa các thế kỷ 13 và 14 chứng tỏ điều đó, các bản văn của thánh Phanxicô chỉ bắt đầu được nghiên cứu cẩn thận như tài liệu nguồn chính và nền tảng về cái nhìn thiêng liêng của ngài kể từ ba mươi năm trở lại đây. Như thế khuôn mặt thánh Phanxicô lừng danh, được phóng đại, được tiểu sử cũ và mới lý tưởng hóa đã làm lu mờ sứ điệp của ngài, sứ điệp không lấy con người hoặc hành trình cá nhân ngài làm đối tượng. Các bản văn ấy không cho chúng ta biết gì về thánh Phanxicô, đó là đối tượng của những khảo cứu tiểu sử, nhưng chúng cho chúng ta thấy quan niệm của ngài về Thiên Chúa, về con người và cách ngài hình dung về đời sống theo Phúc Âm.

Với danh nghĩa ấy, chúng có một giá trị không thể thay thế giúp chúng ta nhìn thấy điều ngài sống và như thế, chúng dẫn chúng ta vào chính những nguồn mạch đời sống thiêng liêng của người Phan sinh.

Thánh phanxicô, thầy dạy đời sống thiêng liêng

Thoạt tiên, các bản văn của thánh Phanxicô xem ra không có thời gian. Chẳng những chúng không nói gì về bản thân thánh Phanxicô, mà ngay cả các biến chuyển của thế kỷ 13 mới bắt đầu cũng không đọng lại trong chúng, dù chúng phát xuất từ trong đó. Bên kia là những thái độ cụ thể được đề ra cho các Kitô hữu và anh em tu sĩ (đức nghèo khó triệt để, lao động, hành khất) và đấy, chúng thuộc về thời điểm ấy, đó luôn là những cội rễ sâu xa được nhắm tới. Các bản văn này mang tính Phúc Âm, theo nghĩa giống như các sách Phúc Âm, chúng chạm đến sự vĩnh cửu, cái thường tồn nơi con người: thân phận con người khốn cùng, được Thiên Chúa yêu thương, được Người kêu gọi đi vào cuộc sống. Nói cách khác, các bản văn của thánh Phanxicô chủ yếu là những bản văn thiêng liêng mặc khải cho con người khuôn mặt của Thiên Chúa cũng như khuôn mặt của bản thân con người và mời gọi con người bước theo vết chân Chúa Kitô trong sự nghèo khó và lòng thanh thoát.

Thánh Phanxicô kín múc cảm hứng và nội dung thần học và thiêng liêng cho các chủ đề của ngài nơi nguồn chính, được nhấn mạnh cách rất minh nhiên, đó là Kinh Thánh Cựu Ước và Tân Ước, qua trung gian Phụng vụ. Một số bản văn chỉ là một tập hợp dài những câu trích dẫn được chọn lọc kỹ càng và làm thành một toàn bộ ăn khớp chặt chẽ với nhau.

Vài chỉ dẫn trên đã đủ để khám phá ra nơi thánh Phanxicô một bậc thầy chân chính dạy đàng thiêng liêng, thuộc một loại đặc biệt, bởi vì đó là một người giáo dân không được đào tạo ở trường lớp. Ngoại trừ một ít vị Tổ Phụ ẩn tu trong sa mạc mà người ta kể lại những di ngôn, những câu cách ngôn, và quả thật, nhiều người trong số họ chẳng được học thần học, trong truyền thống Kitô giáo không có khuôn mặt nhà văn phái nam nào thuộc loại này. Thánh Phanxicô gần với số nhân vật nữ thời Trung cổ như Angêla Phôlinhô, Catarina Xiêna, cả hai đều ít học, và một Têrêxa Lidiơ ngày nay, hơn là gần với thánh Âutinh, Bênađô, Gioan Thánh giá, những bậc tiến sĩ và là những nhà thông thái.

Nhưng bởi vì ngài đơn sơ, bởi vì ngài nói lại cho chúng ta Phúc Âm không bị một thời đại riêng nào đó hoặc nền giáo dục của nó ảnh hưởng lên, sứ điệp của ngài đến với chúng ta dễ dàng hơn so với sứ điệp của một khuôn mặt vĩ đại nào khác: sứ điệp ấy đi trực tiếp đến với chúng ta và rất thời sự.

Các bản văn được trình bày và được chú giải ở đây không liên hệ trực tiếp đến thánh Phanxicô, đến cuộc đời của ngài, đến công trình của ngài. Tất cả chúng nảy sinh từ các bản văn của ngài và đề ra một con đường thiêng liêng: sự khám phá ra bản thân, khám phá ra tha nhân và nhất là khám phá ra mầu nhiệm Thiên Chúa Ba Ngôi, trung tâm của tất cả đời sống Kitô hữu. Chính các bản văn của thánh Phanxicô đồng hành với chúng ta suốt 15 ngày này chứ không phải là những bản văn về thánh Phanxicô.

Mười lăm ngày với thánh Phanxicô

Mười lăm ngày cầu nguyện mà chúng ta sẽ trải qua với thánh Phanxicô muốn được coi là một sự dẫn nhập vào cái nhìn thiêng liêng của ngài. Trong số các bản văn của ngài, chúng tôi đã chọn và trình bày một ít như là một thứ tuyển tập. Sự trình bày và cách móc nối dĩ nhiên là võ đoán; thế nhưng, theo chúng tôi nghĩ, chúng nằm trong chính cái nhìn của thánh Phanxicô.

Cùng với ngài, chúng ta lên đường, cầu xin Chúa chiếu sáng vào cõi lòng tối tăm của chúng ta (ngày thứ nhất). Trước tiên, ánh sáng của Chúa mặc khải cho chúng ta biết con người là gì (ngày thứ hai) và con đường của đức nghèo tuyệt đối dẫn chúng ta đến niềm vui thật như thế nào (ngày thứ ba). Nó cũng cho chúng ta nhìn thấy nơi mỗi người một người anh em để yêu mến (ngày thứ tư), dẫu người đó là một kẻ tội lỗi tầy trời (ngày thứ năm).

Tiếp đến thánh Phanxicô nhìn lên Chúa, ngài đề ra cho chúng ta một con đường thiêng liêng (ngày thứ sáu) và ngài giải thích cho chúng ta thế nào là tâm hồn trong sạch "không ngừng thờ phượng, nhìn ngắm Chúa" (ngày thứ bảy). Bấy giờ một cảnh tượng bao la được mở ra để chúng ta chiêm ngưỡng: Chúa Cha và công trình của Người (ngày thứ tám); mầu nhiệm Chúa Giêsu, Ngôi Lời của Chúa Cha (ngày thứ chín); Đức Maria, Nữ hoàng diễm phúc và chư thánh (ngày thứ mười), cuối cùng, vẻ đẹp Thiên Chúa ban cho tất cả các tạo vật anh chị em của chúng ta (ngày thứ mười một).

Đi xa hơn nữa, thánh Phanxicô mô tả cái biết thiêng liêng là gì: cái biết trong đó Chúa Thánh Thần cho chúng ta nhìn thấy Chúa Cha và Chúa Con trong thần tính của các Ngài (ngày mười hai). Thế là từ tâm hồn ngài- và từ tâm hồn chúng ta- tuôn trào lòng ngưỡng mộ, lời ngợi khen tinh tuyền (ngày mười ba). Một lời mời gọi tha thiết, được ngỏ với mọi người, hướng chúng ta đến "cái cần thiết duy nhất: khao khát Chúa và làm đẹp lòng Người" (ngày mười bốn). Điểm đến cuối cùng sẽ là không lấy gì làm của mình, không giữ gì lại cho mình, nhưng tạ ơn Chúa về tất cả mọi sự (ngày mười lăm).

Độc giả nào biết thánh Phanxicô qua các giai thoại, dựa trên các sách tiểu sử, hẳn sẽ ngạc nhiên về sự súc tích của sứ điệp thiêng liêng chứa đựng trong các bản văn của ngài. Đó là một sứ điệp thần học, tập trung mạnh mẽ vào mầu nhiệm Thiên Chúa trong sự hiệp nhất Ba Ngôi, và con người không thể tách rời khỏi mầu nhiệm ấy. Việc tiếp cận với thánh Phanxicô không phải là việc chủ quan, mô tả tác động của Thiên Chúa trong tâm hồn và những phản ứng tâm lý được khơi lên của con người; đây là việc khách quan, đứng từ xa, nói đến điều đang có ở đó. Cái nhìn của ngài là cái nhìn thần bí, theo từ ngữ của các Giáo Phụ. Cái nhìn chiêm ngưỡng và khám phá ra mầu nhiệm Thiên Chúa đúng như thực tại của mầu nhiệm đó và nơi công trình của Người trong đó con người là đỉnh cao, không cần dừng lại ở những mô tả tâm lý chủ quan. Chúng ta cũng sẽ nhận ra rằng đó là một nền linh đạo ngợi ca: nó được diễn tả bằng lời ca chúc tụng, và bằng thể văn thi ca, chứ không phải ngôn ngữ trừu tượng và khô khan.