Tỉnh dòng Phanxicô Việt Nam

Nhìn thoáng qua, người ta có thể đưa ra kết luận rằng Đức Maria không phải là một nhân vật quan trọng trong Tin Mừng Gioan. Vì rốt cuộc, ngài chỉ xuất hiện trong hai hoạt cảnh thôi (tại Cana và dưới chân Thập giá) và ngài chỉ lên tiếng có hai lần trong toàn bộ Tin Mừng này (“Họ hết rượu rồi” và “Người bảo gì, các anh cứ làm như vậy”). Chắc chắn một phân tích định lượng như thế sẽ làm cho Đức Maria trở thành một nhân vật không có ý nghĩa gì trong Tin Mừng thứ tư.

Tuy nhiên, nếu xem xét khi nào ngài xuất hiện và nhất là điều gì cần phải nói về ngài, thì vai trò hết sức quan trọng của Đức Maria trong Tin Mừng Gioan trở nên rõ rệt hơn. Đức Maria chỉ xuất hiện hai lần, nhưng cả hai hoạt cảnh lại tiêu biểu cho giây phút quan trọng trong cuộc đời Đức Giêsu: chính là lúc khởi đầu sứ vụ công khai tại Cana và đỉnh điểm sứ vụ của Người là khi Người đang hấp hối trên Thập giá. Trong biến cố đầu, Đức Kitô làm phép lạ đầu tiên và bắt đầu mạc khải Vinh quang của Người. Trong biến cố sau, vinh quang của Đức Giêsu được mạc khải cách trọn vẹn nhất khi Người đưa sứ vụ cứu độ của mình đến đỉnh điểm của nó. Với tầm quan trọng như thế, Đức Maria đóng một vai trò quan trọng trong mỗi hoạt cảnh ấy.

Một điểm quan trọng khác nữa cần nhấn mạnh là tầm quan trọng của Đức Maria trong Tin Mừng Gioan trong mỗi hoạt cảnh là sự hiện diện của ngài được đề cập tới ba lần. Và mỗi lần như thế, ngài không được gọi bằng tên riêng của mình là “Maria”, nhưng lại được xác định bởi mối tương quan của ngài với Đức Giêsu như “thân mẫu” của Người. Ba lần sự hiện diện của Đức Maria được nhắc đến trong mỗi đoạn nhấn mạnh đến tầm quan trọng của ngài trong những hoạt cảnh này. Và tương quan mẫu tính của ngài với Đức Giêsu hay được quy chiếu đến nhấn mạnh đến mối liên kết mật thiết với Con của ngài.

Một móc nối cuối cùng giữa Cana và Thập giá là làm thế nào mà Đức Giêsu lại có thể ngỏ lời với Đức Maria trong mỗi hoạt cảnh ấy. Thay vì gọi “mẹ” hay bằng tên “Maria,” thì Đức Giêsu dùng một tước hiệu mà với tước hiệu ấy, sẽ là điều rất bất thường đối với con của một người Do-thái ngỏ lời với mẹ mình. Đức Giêsu gọi ngài là “người đàn bà.”

“Này là mẹ anh!”

Chúng ta hãy nhìn vào hoạt cảnh này từ đồi Canvê và xem câu chuyện này muốn nói với chúng ta điều gì về Đức Maria:

"Đứng dưới chân thập giá Đức Giêsu có thân mẫu Người, và chị của thân mẫu là bà Maria vợ ông Cleopas, và bà Maria Magdala. Khi Đức Giêsu thấy thân mẫu mình, và người môn đệ mình thương mến đứng gần đó, Người nói với thân mẫu “Thưa Bà, đây là con Bà." Rồi Người nói với môn đệ: "Đây là mẹ của anh." Kể từ giờ đó, người môn đệ rước bà về nhà mình.” (Ga 19,25-27).

Về căn bản, những lời cảm động sau cùng này với Đức Maria và người môn đệ thương mến bộc lộ mối bận tâm yêu thương đối với thân mẫu Người. Khi gần tắt thở, Đức Giêsu nghĩ  thân mẫu mình sẽ được chăm sóc thế nào sau khi Người qua đời, và Người đã phó thác thân mẫu cho người môn đệ thân cận nhất của mình.

Trong khi nhiều nhà chú giải đã ghi nhận điểm này, chúng ta phải xét xem có điều gì đó đang được nói về Đức Giêsu, Đức Maria, và người môn đệ thương mến nhiều hơn trong hoạt cảnh này.  Dường như không chắc lắm những lời này chỉ có ý chuyển tài mối bận tâm của Đức Giêsu đến những nhu cầu vật chất mang tính nhân loại của Đức Maria. Tin Mừng Gioan như một tổng thể chất chứa rất nhiều ý nghĩa biểu tượng thần học và việc hoàn tất lời ngôn sứ. Cách đặc biệt đây là trường hợp trong bối cảnh xung quanh của hoạt cảnh đặc thù này tại Thập giá, nơi đó hầu như trong từng chi tiết được tỏ ra đều cho thấy chương trình của Thiên Chúa đang đi đến chỗ hoàn tất. Vậy cần phải xem xét.

Trước hết, ngay trước trình thuật Đức Maria và Gioan dưới chân Thập giá, Tin Mừng đề cập quân lính bắt thăm áo xống của Đức Giêsu như thế nào và rồi tiếp tục giải thích rằng điều này được thực hiện để hoàn tất lời Kinh Thánh. Thậm chí đoạn này đã trích dẫn Tv 22,18  nhằm tạo một sự liên kết rõ ràng: “Vậy họ nói với nhau: "Đừng xé áo ra, cứ bắt thăm xem ai được." Thế là ứng nghiệm lời Kinh Thánh: "Áo xống tôi, chúng đem chia chác, cả áo dài, cũng bắt thăm luôn” (Ga 19,24).

Tương tự như vậy, trong Ga 19,29 quân lính đã đưa cho Đức Giêsu “một miếng bọt biển thấm đầy giấm” là một hình ảnh có liên hệ trực tiếp đến Tv 69,21: “Con khát nước lại cho uống giấm chua.”

Một thí dụ thứ ba: sau khi Đức Giêsu tắt thở, Gioan đi theo cách của ngài mà lưu ý rằng quân lính đã không đánh dập ống chân Người, một chi tiết muốn nhấn mạnh Đức Giêsu đã chết như chiên của hy tế Vượt Qua như thế nào, xương của nó đã không bị đánh dập (Ga 19,33; Xh 12,46).

Sau cùng, Gioan đề cập đến việc quân lính đã đâm vào cạnh sườn Đức Giêsu và rồi trích dẫn lời ngôn sứ Giacaria 12,10: “Họ nhìn lên Đấng họ đã đâm thâu” (Ga 19,37).

Bắt thăm, uống giấm chua, xương bị đánh dập nát, bị lưỡi đòng đâm thâu—chúng ta thấy rằng đối với Tin Mừng Gioan, đây không phải là những chi tiết lịch sử thuần tuý. Mỗi điểm chất chứa mức độ ý nghĩa biểu tượng và thần học sâu xa hơn. Và ngay giữa tập hợp các biến cố ấy lại đang công bố chương trình của Thiên Chúa đang tiến đến chỗ hoàn tất, Đức Giêsu nói với Đức Maria, “Này bà, đây là Con bà !” Đặc biệt là kể từ khi tất cả các chi tiết trong biến cố xung quanh được kể tới thì rất có ý nghĩa, dường như rất có thể có điều gì đó sâu xa hơn nhiều đang diễn ra trong Gioan 19,25–27 hơn là chuyện Đức Giêsu chỉ bảo đảm cho một ai đó chăm sóc thân mẫu Người sau khi Người lìa thế.

Yếu tố then chốt để tháo mở ý nghĩa sâu xa hơn của đoạn văn này giữa Đức Giêsu và Đức Maria là phải kiểm tra vai trò của nhân vật quan trọng thứ ba được đề cập đến trong trình thuật này: người môn đệ được yêu.

Người môn đệ thương mến

Theo truyền thống, người môn đệ được yêu được xác định là Gioan Tông Đồ. Chúng ta sẽ tập trung ở đây trên vai trò quan trọng mang tính biểu tượng mà nhân vật này thể hiện ra trong Tin Mừng thứ IV.

Tin Mừng Gioan thường dùng các nhân vật riêng biệt nhằm biểu tượng hoá các nhóm lớn hơn. Chẳng hạn, trong Gioan chương 3, ông Nicôđêmô được tả là “một người Pharisêu” và là một “thủ lãnh của người Do-thái” ông đến gặp Đức Giêsu vào ban đêm và không hiểu nổi giáo huấn của Đức Giêsu. Một số nhà chú giải ghi nhận là làm thế nào mà ông Nicôđêmô lại đại diện cho nhiều người Pharisêu và những thủ lãnh Do-thái khác là những người đã không hiểu Đức Kitô và bị bỏ lại, như ông Nicôđêmô, trong đêm tối. Tương tự như thế, người phụ nữ Samaria trong Gioan chương 4 gặp khó khăn trong việc hiểu những lời của Đức Giêsu, nhưng sau này đạt đến một mức độ đức tin nào đó, lại là đại diện cho nhiều người Samari đã rời bỏ chủ nghĩa Giuđa nhưng mà sẽ đi đến chỗ tin vào Đức Kitô.

Nhìn kỹ hơn vào nhân vật môn đệ được Chúa yêu, người ta nhận thấy rằng nhân vậy này cũng là một nhân vật tiêu biểu hơn là một môn đệ riêng biệt của Đức Kitô. Ông tiêu biểu cho mẫu môn đệ lý tưởng. Người môn đệ được yêu là người kề cận với Đức Giêsu, tựa ngực vào Thầy mình trong Bữa Tối (Ga 13,25). Ông là môn đệ vẫn ở lại với Đức Giêsu thậm chí trước nỗi đau khổ và ngược đãi—trong khi những Tông Đồ khác bỏ trốn, thì chỉ có người môn đệ được yêu đã đi theo Đức Giêsu trên mọi nẻo đường đến Thập giá (Ga 19,26). Người môn đệ được yêu cũng là người đầu tiên tin vào sự Phục sinh của Đức Kitô (Ga 20,8), và cũng là người đầu tiên làm chứng cho sự phục sinh của Chúa Kitô (Ga 21,7; 21,24).

Vì thế, trong khi người môn đệ được yêu chỉ rõ là Tông Đồ Gioan, thì ngài cũng được dùng như một biểu tượng tiêu biểu cho tất cả những môn đệ trung tín. Người môn đệ được yêu trở thành biểu tượng cho tất cả những ai bước theo Đức Giêsu cách mật thiết, ngay cả giữa Thập giá, và cho người nào tin vào Đức Giêsu và làm chứng cho Người là Đức Chúa. Nói cách khác, người môn đệ riêng biệt này trong Tin Mừng Gioan đại diện cho tất cả những môn đệ được yêu của Đức Giêsu.

Mẹ của mọi Kitô hữu

Điều này có có mối tương quan rất quan trọng đối với sự hiểu biết về vai trò của Đức Maria trong đời sống Kitô hữu. Trong hành động cuối cùng trước khi tắt thở, Đức Giêsu uỷ thác người môn đệ được yêu cho mối liên hệ mẫu tính với Đức Maria. Về căn bản, điều này đơn giản cho thấy rằng người môn đệ được yêu có mối liên hệ đặc biệt với Đức Maria vào lúc này, y như thể mối liên hệ giữa con và mẹ.

Tuy nhiên, về mặt thiêng liêng, thì sâu xa hơn, vì người môn đệ được yêu tiêu biểu cho tất cả những môn đệ trung tín, đoạn này có thể cống hiến một sự trợ giúp quan trọng của Kinh Thánh cho học thuyết về mẫu tính thiêng liêng của Đức Maria cho mọi Kitô hữu (x. GLGHCG, số 968–70). Trong Gioan chương 19, Đức Maria trở thành mẹ của người môn đệ được yêu, nhưng trong Tin Mừng Gioan, người môn đệ được yêu này đại diện cho tất cả những môn đệ trung tín. Như thế, chúng ta có thể kết luận rằng, theo một nghĩa nào đó, Đức Maria là mẹ của tất cả những môn đệ trung tín của Đức Giêsu, những người mà người môn đệ được yêu thay mặt cho.

Khi suy tư về đoạn này trong buổi yết kiến chung vào 23-4-1997, ĐGH Gioan Phaolô II giải thích rằng mặc dù Đức Giêsu không minh nhiên giới thiệu mẫu tính thiêng liêng của Đức Maria bao trùm trên mọi Kitô hữu, đoạn văn chỉ ra cho chúng ta thực tại này:

“Những lời của Đức Giêsu ‘Này là con bà’ ảnh hưởng trên điều chúng muốn nói đến, vì nó làm cho Đức Maria trở thành mẹ của Gioan và của tất cả những môn đệ đã được định trước để đón nhận ân ban thần linh. Trên Thập giá Đức Giêsu đã không tuyên bố một cách chính thức mẫu tính phổ quát của Đức Maria, nhưng Người đã thiết lập tương quan mẫu tính giữa Đức Maria và người môn đệ được yêu. Trong sự tuyển chọn của Chúa, chúng ta có thể nhận ra mối bận tâm của Người mà tình mẫu tử này không nên được giải thích cách mơ hồ, nhưng nên tỏ cho thấy tương quan riêng tư, mãnh liệt của Đức Maria với từng Kitô hữu. Có lẽ mỗi người trong chúng ta, chính xác là nhờ thực tại cụ thể của mẫu tính phổ quát nơi Đức Maria, mà hoàn toàn nhận biết ngài là mẹ của chúng ta và tin tưởng phó thác bản thân cho tình mẫu thân của ngài.”

Sự hỗ trợ của Kinh Thánh về mẫu tính thiêng liêng của Đức Maria bao trùm trên mọi Kitô hữu tìm thấy những nền tảng sâu xa hơn ngay cả khi chúng ta xem xét làm thế nào đoạn Kinh Thánh này giới thiệu Đức Maria là “Eva Mới” đấng được liên kết với người con hoàng tộc mà St 3,15 đã tiên báo sẽ đánh bại con rắn.

Edward P. Sri

From the Nov/Dec 2007 Issue of Lay Witness Magazine

 Antôn Vũ Hữu Lệ chuyển dịch

(08-3-2010)